Δευτέρα, Φεβρουαρίου 26, 2007

Τι είναι η επανάσταση; Ένα εκατομμύριο τσιμπήματα μέλισσας, ένα εκατομμύριο αξιοπρέπειες.

Του John Holloway

Η επανάσταση επείγει περισσότερο από ποτέ. Είναι προφανές.

Ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούμε να συλλάβουμε την επανάσταση είναι μέσα από τις ρωγμές στην υφή της καπιταλιστικής κυριαρχίας. Μέσα από την αναγνώριση, δημιουργία, επέκταση, τον πολλαπλασιασμό και τη συμβολή χώρων ή στιγμών άρνησης-και-δημιουργίας, χώρων ή κινημάτων όπου ο κόσμος λέει «ΟΧΙ! ¡Ya basta! Εδώ όχι· εδώ δεν θα υποτάξουμε τις ζωές μας στην κυριαρχία του κεφαλαίου, εδώ θα κάνουμε αυτό που θεωρούμε απαραίτητο ή επιθυμητό!»

Η επανάσταση βρίσκεται απαραίτητα στα διάκενα. Είναι άκρως απίθανο η κατάργηση του καπιταλισμού να συμβεί ταυτόχρονα σε όλο τον κόσμο.

Αυτό το χαρακτηριστικό της επανάστασης έχει, στο παρελθόν, επισκιαστεί από την παράλογη ιδέα ότι κάθε κράτος αποτελούσε τη δική του κοινωνία, αντί να θεωρηθεί πως κάθε κράτος δεν είναι παρά ένα κομμάτι της παγκόσμιας καπιταλιστικής κοινωνίας.

Εάν αποδεχτούμε πως η επανάσταση περιορίζεται στα διάκενα, τότε ποια είναι τα σχετικά διάκενα, ποιοι οι σχετικοί χώροι; Πολλοί επαναστάτες αντιλαμβάνονται το κράτος ως έναν τέτοιο χώρο. Αυτό, ωστόσο, έχει το μειονέκτημα ότι το κράτος είναι μία μορφή οργάνωσης που αναπτύχθηκε για να υποστηρίξει το κεφάλαιο και για να εμποδίζει τον κόσμο από το να προσδιορίζει την ίδια του τη ζωή. Τόσο από την ιστορία του περασμένου αιώνα όσο και από το θεωρητικό συλλογισμό, προκύπτει πως είναι αδύνατο να δημιουργηθεί μία αυτοπροσδιοριζόμενη (ή κομμουνιστική) κοινωνία μέσα από μία μορφή οργάνωσης που έχει σχεδιαστεί για την καταπίεση του αυτοπροσδιορισμού. Η ριζική μεταμόρφωση της κοινωνίας μέσα από το κράτος δεν είναι δυνατή.

Όταν φανταζόμαστε τις ρωγμές στην καπιταλιστική κυριαρχία, είναι προτιμότερο να τις σκεφτόμαστε υπό όρους μη κρατικούς. Αυτές οι ρωγμές υπάρχουν σε πολλές μορφές ανά τον κόσμο. Ίσως είναι εδαφικές: «εδώ, σ’ αυτόν το χώρο (τη ζούγκλα Λακαντόνα στην Τσιάπας, ένα εργοστάσιο υπό κατάληψη ή ένα εναλλακτικό καφέ) δεν θα δεχτούμε τη λογική του κεφαλαίου· εδώ θα δημιουργήσουμε άλλες κοινωνικές σχέσεις». Ίσως υπάρχουν και ρωγμές στο χρόνο: «εδώ, σ’ αυτό το δρώμενο, όσο βρισκόμαστε μαζί, θα κάνουμε τα πράγματα με τρόπο διαφορετικό, θ’ ανοίξουμε παράθυρα προς έναν άλλο κόσμο». Ή ίσως σχετίζονται με συγκεκριμένες δραστηριότητες ή πόρους: «στο ζήτημα του νερού ή του software ή της εκπαίδευσης, θ’ αγωνιστούμε για να αποκλείσουμε την κυριαρχία του χρήματος και του κεφαλαίου, αυτές οι δραστηριότητες πρέπει να υπάγονται σε μία διαφορετική λογική.

Ο θάνατος του καπιταλισμού δεν θα είναι το αποτέλεσμα μιας μαχαιριάς στην καρδιά, θα προκύψει από ένα εκατομμύριο τσιμπήματα μέλισσας. Αυτά τα τσιμπήματα είμαστε εμείς.

Το ένα εκατομμύριο τσιμπήματα είναι ένα εκατομμύριο αξιοπρέπειες. Οι χώροι ή οι στιγμές της άρνησής μας είναι στιγμές δημιουργίας, στιγμές κατά τις οποίες κάνουμε αυτό που θεωρούμε απαραίτητο ή επιθυμητό. Χειραφετούμε την εξουσία-για μας από την εξουσία-επί που την κρατάει δέσμια. Καθώς καταστρέφουμε την καπιταλιστική κοινωνικότητα (επειδή εκείνη μας καταστρέφει), δημιουργούμε μία άλλη κοινωνικότητα που βασίζεται στο συλλογικό προσδιορισμό του πράττειν μας. Η απελευθέρωση-και-δημιουργία της εξουσίας μας-για, αποτελεί τον πυρήνα της κομμουνιστικής επανάστασης. Είναι, επίσης, απαραίτητη ως μέσο για την αντιμετώπιση της απειλής της υλικής φτώχειας: με αυτήν ανταμείβεται η αξιοπρέπεια σε μία κοινωνία που βασίζεται στην άρνηση της αξιοπρέπειας.

Οι αξιοπρέπειές μας είναι πέτρες που διαπερνούν το κρύσταλλο της καπιταλιστικής κυριαρχίας. Δημιουργούν τρύπες, αλλά όχι μόνο· δημιουργούν ρωγμές που εξαπλώνονται. Η κίνηση είναι ουσιώδης. Το κεφάλαιο προσπαθεί συνεχώς να γεμίσει τις ρωγμές, να απορροφήσει εκ νέου τις εξεγέρσεις μας· η εξέγερσή μας, για να παραμείνει ζωντανή, πρέπει να κινείται πιο γρήγορα από το κεφάλαιο. Ένας αυτόνομος χώρος που δεν εξαπλώνεται, που δεν μετατρέπεται σε ρωγμή, διατρέχει τον κίνδυνο να μεταμορφωθεί στο αντίθετό του, σε έναν θεσμό.

Ο καπιταλισμός είναι γεμάτος ρωγμές, μικρές (η επαναστατικότητα που βρίσκεται μέσα σε όλους μας ή μία ομάδα ανθρώπων που ενώνεται για να δημιουργήσει έναν αντικαπιταλιστικό χώρο) και μεγάλες (η ζούγκλα Λακαντόνα, το κίνημα στη Βολιβία, οι αναταραχές και οι αρνήσεις στη Γαλλία). Κάποιες φορές είναι τόσο μικρές ή τόσο φαινομενικά «απολιτικές» που δεν τις αναγνωρίζουμε. Η επανάσταση ξεκινά με την αναγνώριση των ρωγμών που ήδη υπάρχουν, και αναπτύσσεται με τη δημιουργία, την εξάπλωση, τον πολλαπλασιασμό και τη συμβολή νέων ρωγμών. Η συμβολή εξαρτάται περισσότερο από ωστικά κύματα και αντηχήσεις, παρά από επίσημες οργανωτικές δομές.

Η επανάσταση μέσα από ρωγμές είναι επανάσταση εδώ και τώρα. Η μαχαιριά στην καρδιά χρειάζεται προετοιμασία, βρίσκεται πάντα στο μέλλον. Τα εκατομμύρια τσιμπήματα μέλισσας, οι εκατομμύρια αξιοπρέπειες υπάρχουν εδώ και τώρα. Το ζήτημα δεν είναι πώς θα χτίσουμε το κίνημα για το μέλλον, αλλά πώς θα σπάσουμε τις καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις εδώ και τώρα. Ρήξη, άρνηση-και-δημιουργία εδώ και τώρα: αυτή είναι η πρόκληση της επανάστασης.

Δεν είμαστε τρελοί· ή, τουλάχιστον, αν είμαστε τρελοί, δεν είμαστε μόνοι στην τρέλα μας. Η παλιά λενινιστική έννοια της επανάστασης βρίσκεται σε κρίση. Είναι όμως πλέον ξεκάθαρο ότι πρόκειται για την κρίση μιας συγκεκριμένης έννοιας και ότι η επανάσταση επείγει περισσότερο από ποτέ.

Η παλιά έννοια της επανάστασης βρίσκεται σε κρίση επειδή σε κρίση βρίσκεται και η βάση της, η αφηρημένη ή αλλοτριωμένη εργασία. Η παλιά έννοια ήταν η επαναστατική θεωρία του εργατικού κινήματος, του αγώνα της αμειβόμενης εργασίας (ή της αφηρημένης εργασίας) ενάντια στο κεφάλαιο. Ο αγώνας του ήταν περιορισμένος γιατί η αμειβόμενη εργασία είναι το συμπλήρωμα του κεφαλαίου και όχι η άρνησή του. Η κρίση του εργατικού κινήματος (και της ίδιας της αμειβόμενης εργασίας) οδηγεί σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο ταξικής πάλης: στην πάλη του πράττειν ενάντια στην αμειβόμενη εργασία (και, επομένως, ενάντια στο κεφάλαιο). Αυτή η νέα και βαθύτερη ταξική πάλη είναι που αναζητά έναν τρόπο να πορευθεί, πρακτικά και θεωρητικά. Είμαστε η κρίση της αφηρημένης εργασίας, η κρίση της αμειβόμενης εργασίας, είμαστε η εξέγερση του πράττειν ενάντια στον αλλότριο προσδιορισμό, είμαστε η ώθηση του πράττειν προς τον αυτοπροσδιορισμό. Είμαστε, με άλλα λόγια, η υπερχείλιση της δημιουργικότητας από τα δεσμά της εργασίας. Είμαστε, ταυτόχρονα, η απάντηση και η ερώτηση μιας νέας ταξικής πάλης· στη σωστή σειρά: πρώτα η απάντηση και ύστερα η ερώτηση.

Οι δυσκολίες αυτής της προσέγγισης είναι εμφανείς: αυτό το σημείο μπορεί να αφεθεί με ασφάλεια στον αναγνώστη. Ωστόσο, δεν βλέπω άλλο τρόπο. Το να παραιτηθούμε από την επανάσταση δεν αποτελεί επιλογή.

Ρωτώντας περπατάμε.

1 σχόλιο:

Παντελής είπε...

Κάποιες παλιότερες σκέψεις μου , οι οποιές επανήλθαν μετά την ανάγνωση του κειμένου του Χολογουει


...............................
Επαναστάτες και Αποστάτες

(Για ποια επανάσταση μιλάμε , που προσπαθώ όρθιος να σταθώ ... Π.Σ.)


Πολλά από τα πράγματα που γίνονται γύρω μας δε μου αρέσουν και από ότι έχω καταλάβει δεν είμαι ο μόνος. Υπάρχουν κι άλλοι που ονειρεύονται , κάτι παραπάνω, περισσότερη ελευθερία, σεβασμό , ανοχή , πνευματική καλλιέργεια, αγάπη , και άλλες επικίνδυνες λέξεις. Δεν ονειρεύομαι (πια) την επανάσταση. Για μένα δεν είναι παρα η ανατροπή των καθεστώτων και των εκάστοτε συστημάτων εξουσίας, και η αντικατάσταση τους με άλλα συστήματα, άλλες τάξεις, άλλους εξουσιαστές, με άλλους τρόπους , ίσως καλύτερους, ίσως όχι.
Μέχρι τώρα η επανάσταση μάλλον έχει βοηθήσει στην εξέλιξη του πολιτισμού μας, έχει αλλάξει τα πράγματα προς το καλύτερο . Αυτό γινότανε , κάτω από ώριμες συνθήκες , όπου η πλειοψηφία του κόσμου αντιδρούσε απέναντι στο σύστημα και το σύστημα δεν το παραδεχότανε, με αποτέλεσμα η εξουσιαστική τάξη να αντιδρά βίαια , μη αποδεχόμενη τη φυσική εξέλιξη των πραγμάτων, προσπαθεί να γαντζωθεί στην εξουσία με κάθε τρόπο. Η πλειοψηφία του κόσμου από την άλλη έχοντας μια επαναστατική ιδεολογία που πατάει πάνω σε γερές ηθικές και ψυχολογικές βάσεις,(με λίγα λόγια πιστεύουν αυτό που κάνουν) στο τέλος με όποιο κόστος , επικρατεί η νέα τάξη πραγμάτων.
Αυτό που πιστεύω λοιπόν, είναι πως η επανάσταση είναι αποτέλεσμα της ανικανότητας της άρχουσας τάξης να διαχειριστεί την εξουσία και να κρατήσει σχετικά χαρούμενους και ικανοποιημένους τους "πολλούς" , σε συνδυασμό με την άρνηση για ειρηνική μεταβίβαση της εξουσίας, σε άλλους , που συνήθως καραδοκούν.
Η μετά την επανάσταση κατάσταση, σε λίγο καιρό, γίνεται πάγια , γίνεται σύστημα , εξουσία, εκμετάλλευση, και κάποιοι νέοι επαναστάτες θα την αλλάξουν με κάτι άλλο κ.ο.κ. Άλλα ονόματα, άλλα σύμβολα , άλλες ιδέες, άλλοι αρχηγοί...(τα ίδια σκατά).
Βασικές προυποθέσεις για την επιτυχία της επανάστασης :
• Να έχει γερή ιδεολογική ανταπόκριση στην πλειοψηφία (στις μάζες δηλαδή)
• Να υπάρχει αντικαθιστούσα ιδεολογία και φυσικά αρχηγοί έτοιμοι να ηγηθούν της νέας τάξης
• Να υπάρχει σχέδιο και οργάνωση για το τι θα γίνει μετά

Στις μέρες μας , εδώ στο δυτικό κόσμο , (ναι εννοώ και την Ελλάδα ), στη δική μας κοινωνία η επανάσταση δε θα πετύχει. Ποτέ η πλειοψηφία δε θα εναντιωθεί σε ένα σύστημα που διασφαλίζει την ησυχία της . Αν το κάνει απλώς θα βρεθούν νέοι σωτήρες , να την εκμεταλλεύονται με πολύ άνεση.
Οι μάζες θέλουν ηγέτες . Όταν δε βρίσκουνε , δημιουργούν. Οι μαζάνθρωποι θέλουν να ανήκουν στις υπερισχύουσες ιδεολογίες. Αρκεί κάποιος να τους πείσει για οτιδήποτε , πως είναι το σωστό . Και κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου δύσκολο.
Για μια επανάσταση λοιπόν , χρειάζεται η πλειοψηφία, οι πολλοί. Οι πολλοί είναι πάντα μάζα. Για να πετύχει μία διανοητική επανάσταση που θα ελευθερώσει τον άνθρωπο από την κοινωνική καταπίεση , την μετριότητα , τη συγκατάβαση, το φόβο, την κρεατομηχανή που θέλει όλους να μας κάνει ίδιους,...θα πρέπει οι πολλοί να γίνουν άνθρωποι-προσωπικότητες, και να θελήσουν την πραγματική ελευθερία τους .
Απίθανο και μάλλον ηλίθια σαν σκέψη...
Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι η μάζα μεταμορφώνεται σε άτομα που αναζητούν και εξελίσσονται για να ζητήσουν την επανάσταση θα πρέπει να υπάρχει σχέδιο αντικατάστασης , νέοι ηγέτες και οργανωτές. Πιθανότατα θα έχουμε μία νέα κοινωνία με ανθρώπους πνευματικά καλλιεργημένους , με αγάπη , σεβασμό, ανεκτικότητα . Οι νέοι ηγέτες τι θα κερδίσουν από όλα αυτά ; Ποιος θέλει να εξουσιάζει έξυπνους ανθρώπους;

Προσωπικά η επανάσταση , σαν έννοια , για μένα έχει τελειώσει... Μέχρι τώρα έχει βοηθήσει πολύ στην εξέλιξη μας. Αυτή τη στιγμή όμως , θα ήταν καλύτερο να ξεπεραστεί...Και ειδικότερα από κάποιους ανθρώπους οι οποίοι ονειρεύονται πράγματα που δύσκολα καταλαβαίνουν οι μάζες. Και η επανάσταση χρειάζεται μάζες .Χρειάζεται ιδανικά , ιδεολογίες, λόγους, ομαδική ψυχολογία, ηγέτες, οργανωτές, σημαίες , σύμβολα. Βασίζεται κυρίως στο θυμικό κομμάτι των ανθρώπων , όπως και ο πόλεμος.
Η επανάσταση μοιάζει με τον πόλεμο, μάλλον είναι πόλεμος, απλώς η διαφορά των αντιπάλων αντί για την εθνικότητα, είναι κοινωνικο-ιδεολογικής μορφής.


Επανάσταση & απόσταση

Αντί για επανάσταση ως στάση ζωής προτιμώ την απόσταση. Προτιμώ να είμαι ένας «αποστάτης». Τα παιχνίδια εξουσίας της κοινωνίας μας ας τα παίξουνε μόνοι τους . Αν φύγουμε όλοι από τα ψυχοφθόρα και πατρικά τους μαντριά , ποιον θα εκμεταλλεύονται; Ας εκμεταλλεύονται ο ένας τον άλλον.
Η ανατροπή με τη βία ενός καθεστώτος, ακόμα κι αν είναι κοινωνικά και ιδεολογικά αποδεκτή από τις μάζες, δε θα φτιάξει τον κόσμο μας. Απλώς θα φέρει άλλους στην κορυφή της πυραμίδας και το παιχνίδι συνεχίζεται. Αρκετά. Όχι άλλα παιχνίδια.
Μένω εκτός, φτιάχνω ένα κόσμο δικό μου, κόβω τις άχρηστες συνήθειες που μου εμφύτευσαν, με τη δική μου ανοχή και συγκατάθεση. Μένω εκτός, αλλά δεν είμαι ο μόνος που την κάνει σιγά σιγά. Είμαστε αρκετοί. Το να μένεις έξω από την πραγματικότητα των πολλών, δεν έχει καμία σχέση με τη δειλία. Ούτε πιστεύω πως πρέπει να κερδίσουμε τους πολλούς και να ελέγχουμε εμείς την πραγματικότητα. Ο κάθε άνθρωπος έχει ή τουλάχιστον μπορεί να έχει τη δική του αντίληψη περί πραγματικότητας. Η εκδοχή που πλασάρεται σήμερα ως «σωστή», στηρίζεται στις μάζες και στον έλεγχο τους , στη μαζική πειθώ και στον εξαναγκασμό. Πουθενά αλλού . Ο λόγος ύπαρξης της δικής τους πραγματικότητας είναι απλά η δική μας συγκατάθεση. Προσπαθούν και μας κλείνουν, σε μία και μόνη αποδεκτή αλήθεια , σε ένα πλαίσιο δράσης μεγάλο, αλλά πάντα πλαίσιο, με επιλογές χιλιάδες, αλλά πάντα προβλέψιμες και εγκεκριμένες. Μας έχουν παγιδευμένους σε ένα πλαίσιο ύπαρξης ,έκφρασης, δράσης και επιλογών , το οποίο δεν επιτρέπει την ίδια του την εξέλιξη, πολύ απλά γιατί οι ελεγκτές δε θέλουν να χάσουν τα προνόμια τους.
Η επανάσταση θέλει να αλλάξει την κοινή αντίληψη και στη συνέχεια να την ελέγχει. Προσωπικά μου φαίνεται ανήθικο να προσπαθούμε να ελέγξουμε την κοινή γνώμη και την κοινή αλήθεια. Δε θέλω καν να υπάρχουν τέτοιοι κοινοί όροι. Δε νομίζω πως χρειάζονται σε κανέναν , παρά μόνο στους ελεγκτές και τους ηγέτες.
Η κοινή πραγματικότητα είναι άκαμπτη, βαριά και δυσκίνητη. Είναι καταδικασμένη από τη φύση της να μην εξελίσσεται και να παραμένει σχεδόν στατική , γιατί η οποιαδήποτε αλλαγή πρέπει πρώτα να αφομοιωθεί σταδιακά από τους υπηκόους, τις μάζες και τα πλήθη. Οι μαζάνθρωποι δεν δέχονται εύκολα τις αλλαγές , από φόβο για οτιδήποτε διαφορετικό. Τις αποδέχονται σιγά σιγά και φυσικά μόνο εάν υπάρχει και η πατρική και εξουσιαστική , συναίνεση και παρότρυνση. Οπότε η μαζική αλήθεια , ό κόσμος δηλαδή όπως τον εννοούν οι πολλοί, δεν μπορεί να βελτιωθεί εύκολα, άλλωστε δεν υπάρχει και λόγος.
Οι απλοί αριθμοί, δηλαδή τα πλήθη, δε θα βελτιώσουν και ούτε βελτίωσαν ποτέ τίποτα. Αυτό θα σήμαινε αλλαγή και εξέλιξη, πράγματα αδιανόητα και επικίνδυνα. Εμείς απλά την ασφάλεια μας, την ησυχία μας, τα βασικά είδη επιβίωσης, και φυσικά … κάποιον να μας προσέχει. Έτσι, οι σημερινοί ελεγκτές μας δεν έχουν κανένα λόγο για αλλαγές παρά μόνο για μικρές πολύ μικρές παραλλαγές του ίδιου θέματος. Ο βασικός κορμός πρέπει να είναι ίδιος, γιατί αλλιώς ίσως χάσουν το πάνω χέρι. Για ποιο λόγο λοιπόν να θέλουν αυτοί τη δική μας εξέλιξη, αφού δεν την επιδιώκουμε ούτε οι ίδιοι; Οι μόνοι που ίσως θα επεδίωκαν μία αλλαγή , θα ήταν μία ομάδα ή τάξη, η οποία θα ήθελε να αναλάβει τον έλεγχο των πραγμάτων και να πάρει το πάνω χέρι. Αυτή η νέα τάξη πραγμάτων θα αλλάξει ίσως και αρκετά πράγματα, αλλά αναγκαστικά θα δημιουργήσει ένα καινούριο πλαίσιο δράσης – σκέψης , μία νέα «πραγματικότητα» , η οποία θα έχει όπως και οι προηγούμενες και αυτή με τη σειρά της, όρια και κανόνες. Κάποιοι θα θέσουν τα όρια, κάποιοι θα ελέγχουν τις παραβάσεις των κανόνων , κάποιοι θα ηγούνται των πολλών φοβισμένων , φιλήσυχων αριθμών «ανθρώπων». Η συνέχεια είναι γνωστή… Προσωπικά δε θέλω κανείς να κάνει κουμάντο σε κανέναν και μάλλον θέλω πολλά.
Η επανάσταση νομίζω πως απλά αλλάζει μόνο τους διαχειριστές μας, όπως έγινε και στη Σοβιετική Ένωση, αλλά και αλλού και με άλλους τρόπους. Θα αλλάξει τη ζωή μας με μία άλλη αλήθεια κοινώς αποδεκτή, μία άλλη ζωή.
Οι άνθρωποι παραμένουν άνθρωποι και αριθμοί παραμένουν αριθμοί, σε όποια σύνολα και αν τους εξαναγκάσεις να κλειστούν. Οι αριθμοί και οι μαζάνθρωποι θα παραμείνουν τέτοιοι. Ακόμα κι αν δεν υπάρχει κάποιος να τους διατάζει αυτοί θα δημιουργήσουν έναν. Δε γίνεται αλλιώς . Χρειάζονται φροντίδα , ασφάλεια, ησυχία και ένα ήσυχο δεύτερο θάνατο. Οι Άνθρωποι από την άλλη, δε χρειάζονται ηγέτες και προστάτες.
Μετά την επανάσταση ίσως να είναι αλλιώς, αλλά τα βασικά δομικά υλικά της κοινωνίας θα είναι μάλλον τα ίδια. Μάζες, εξουσία, εκμετάλλευση. Δε μου αρέσουν άλλα παραμύθια με καινούριους καλύτερους δράκους, μαύρους, κόκκινους, γαλάζιους. Όσο υπάρχουνε μεγάλα κοινωνικά σύνολα, συνήθως μέτρια και ομοιόμορφα, θα ψάχνουνε πάντα για βοσκούς. Δε φταίνε όμως οι βοσκοί για τη σημερινή μας κατάσταση. Φταίνε οι μάζες που τους δημιουργούν. Δεν υπήρχαν πριν τους αποδεχτούμε, και αυτή την ιδιότητα έχω την υποψία πως την έχουν και οι θεοί. Ή απλά έτσι μου αρέσει να πιστεύω.
Δεν έχω τη ψευδαίσθηση ότι ξέρω τις απαντήσεις. Δεν έχω την απαίτηση να είμαι «σωστός», δεν υπάρχει τέτοιος όρος για τα μέτρα και τα σταθμά μου. Ας πει ο καθένας τη γνώμη του, για οτιδήποτε. Ας ψάξει, ας σκεφτεί , ας δημιουργήσει ο καθένας μας τις δικές του απαντήσεις και όλοι μαζί ας ψάξουμε για καινούριες ερωτήσεις, αυτή θεωρώ πως είναι η ουσία. Από την άλλη οι μαλακίες που εγώ πιστεύω δεν είναι υποχρεωτικό να είναι κάτι σημαντικό για τους υπόλοιπους. Η οποιαδήποτε προσπάθεια αυτοπροσδιορισμού, εξήγησης και αυτοεξέλιξης που γίνεται από ένα άνθρωπο, είναι για μένα , σημαντικότερη και αξιολογότερη από οποιαδήποτε αποδοχή ή και αντικατάστασης της κοινής πραγματικότητας και της καθολικής και δογματικής εξήγησης των πάντων.
Δε μου αρέσει και δεν προτείνω την προσπάθεια ελέγχου της πραγματικότητας των πολλών. Θέλω να έχει ο καθένας τη δική του πραγματικότητα, το δικό του κόσμο, και όσοι θέλουν να τους μοιράζονται και όχι να τους επιβάλλουν.
Δε θέλω μία αλήθεια και μία πραγματικότητα που να τις αποδέχονται οι πλειοψηφίες και να τις επιβάλλουν στις μειοψηφίες αλλά και στους απλά… ανένταχτους ανθρώπους.
Θέλω άπειρους κόσμους, άπειρες αλήθειες, άπειρους όμορφους προσωπικούς κόσμους.
Θα ήταν μάλλον όμορφο να δημιουργηθούν προσωπικές πραγματικότητες. Ίσως κάποιες να μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά αυτό δε θα είναι αποτέλεσμα κοπαδοποίησης, αλλά αποτέλεσμα αναζήτησης παρόμοιων πραγμάτων.
Η δική τους πραγματικότητα τρέφεται και συντηρείται από την πίστη μας σε αυτήν. Υπάρχει όσο εσύ την πιστεύεις. Αγνόησε τους. Φτιάξε τον κόσμο σου, μόνο έτσι ίσως γίνει ό κόσμος μας καλύτερος.